با وجود سیاستهای دولت برای کنترل بازار و سقفگذاری قیمتها، قیمت روغن خوراکی در شهریور ۱۴۰۴ با رشد ۴۵ درصدی نسبت به سال گذشته به مرز ۹۰ هزار تومان برای بطری ۹۰۰ گرمی رسید. بررسیها نشان میدهد مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی، از سیاستهای ارزی تا کاهش تولید و واردات، در شکلگیری این گرانی نقش داشتهاند.
سیاستهای متناقض و کاهش تولید داخلی
یکی از دلایل اصلی افزایش قیمت روغن، تناقض در مصوبههای وزارت صمت و شرکت بازرگانی دولتی است. تأخیر در تخصیص سهمیه ذخایر استراتژیک و نبود پایش دقیق موجودی انبارها، جریان عرضه را مختل کرد. در نتیجه، کارخانهها به دلیل کمبود ارز و کاهش انگیزه تولید، ظرفیت خود را پایین آوردند و بازار با کمبود عرضه مواجه شد.
تأخیر در تخصیص ارز و افزایش هزینه واردات
بانک مرکزی وعده تثبیت نرخ ارز نیما در سطح ۶۹ هزار تومان را داده بود، اما تخصیصها با تأخیر چند هفتهای انجام شد. واردکنندگان روغن خام ناچار شدند با دلار آزاد تسویه کنند یا محمولهها را متوقف سازند. این موضوع هزینه تمامشده تولید را ۱۰ تا ۱۲ هزار تومان برای هر بطری افزایش داد.
وابستگی بیشتر به واردات و کاهش خودکفایی
- تولیدکنندگان داخلی دانههای روغنی مانند کلزا و آفتابگردان به دلیل بلوکه شدن ارز صادراتی، توان خرید نهاده جدید را از دست دادهاند.
- کاهش بارندگی و توقف طرحهای کشت قراردادی در خوزستان و گلستان، ضریب خودکفایی روغن خوراکی را از ۱۲ درصد به ۹ درصد کاهش داده است.
این شرایط موجب شد کارخانجات به واردات پرهزینه از روسیه و قزاقستان روی آورند و وابستگی بازار به ارز خارجی افزایش یابد.
فشار بازار جهانی و کاهش واردات پالم
گزارشهای گمرک نشان میدهد واردات روغن خام از مالزی و اندونزی در نیمه دوم سال ۱۴۰۴ حدود ۱۸ درصد کاهش یافته است. همزمان، افزایش تقاضای چین و هند برای پالم و رشد هزینه حملونقل جهانی، مسیر تأمین محمولههای ایران را دشوارتر کرده است.
شکاف ارزی و نابرابری میان واردکنندگان
شرکتهای بزرگ دولتی به منابع ارزی دسترسی دارند، اما واردکنندگان خرد ناچارند ارز را از بازار آزاد تهیه کنند. اختلاف ۳۹ هزار تومانی میان نرخ آزاد و نیمایی، قیمت تمامشده را حداقل ۸ درصد افزایش داده و زمینه احتکار یا توقف عرضه را فراهم کرده است.
رشد تقاضای فصلی و فشار مضاعف بر بازار
با آغاز پاییز و افزایش سفارش صنایع غذایی و قنادیها برای شب یلدا، تقاضای روغن در دو هفته نخست مهرماه ۱۵ درصد افزایش یافت. این رشد تقاضا در حالی رخ داد که عرضه کارخانهای ثابت مانده بود و همین موضوع به جهش دوباره قیمتها دامن زد.
بازار سیاه و گسست در نظام توزیع
طبق گزارش اتحادیه بقالان، فاصله قیمت کارخانه و بازار عمدهفروشی به ۱۲ درصد رسیده است. این اختلاف باعث شکلگیری بازار سیاه شده و برخی روغنها با برچسب تولید تازه اما با قیمتهای غیررسمی تا ۱۱۰ هزار تومان عرضه میشوند. ضعف نظارت در زنجیره توزیع، از کارخانه تا خردهفروشی، زمینهساز این نابسامانی شده است.
جمعبندی
افزایش قیمت روغن خوراکی به ۹۰ هزار تومان نتیجه مجموعهای از سیاستهای ناکارآمد، تأخیرهای ارزی، کاهش تولید داخلی و فشار بازار جهانی است. در حالی که دولت با سقفگذاری قصد مهار قیمتها را داشت، این سیاستها عملاً به کاهش عرضه و رشد بازار سیاه منجر شد. به نظر میرسد بدون اصلاح ساختار تأمین ارز، حمایت از تولید داخلی و تقویت نظارت بر شبکه توزیع، کنترل قیمت روغن در بازار امکانپذیر نخواهد بود.
لادن ثنائی
دبیر گروه فرهنگ و هنر
لادن ثنائی روزنامهنگار فرهنگی، منتقد هنری و پژوهشگر حوزه هنر است که بیش از ۱۵ سال در زمینه تولید محتوای فرهنگی، نقد آثار هنری و پوشش رویدادهای هنری فعالیت کرده است. نگاه تخصصی او بیشتر بر تحلیل هنر معاصر ایران، بررسی جریانهای هنری و مطالعه ارتباط میان هنر، جامعه و فرهنگ متمرکز است.
او دارای مدرک کارشناسی ارشد پژوهش هنر از دانشگاه هنر تهران و کارشناسی نقاشی از دانشگاه الزهرا است و در دورههای تخصصی نقد هنری، زیباییشناسی و مدیریت فرهنگی نیز حضور داشته است.
ثنائی فعالیت حرفهای خود را از اواخر دهه ۸۰ با انتشار یادداشتها و نقدهای هنری در رسانههای تخصصی آغاز کرد. در ادامه، با تهیه گزارشها و تحلیلهای فرهنگی درباره نمایشگاهها، جشنوارهها و جریانهای هنری، تجربه گستردهای در حوزه روزنامهنگاری هنر به دست آورد.
او از سال ۱۳۹۶ به عنوان دبیر گروه فرهنگ و هنر مجله خبری لادن فعالیت میکند و در هدایت محتوای فرهنگی این رسانه و انتشار مطالب تحلیلی درباره هنر معاصر نقش دارد.
حوزههای تخصصی لادن ثنائی شامل نقد هنرهای تجسمی، تحلیل آثار هنری، گزارشنویسی فرهنگی، گفتوگو با هنرمندان و بررسی روندهای فرهنگی و هنری جامعه است.
در فعالیتهای حرفهای خود، او تلاش میکند آثار هنری را در بستر تاریخی و اجتماعی آنها بررسی کند و با ترکیب دانش هنرشناسی و نگاه رسانهای، تحلیلهایی دقیق و قابل فهم برای مخاطبان ارائه دهد.
